{"id":2496,"date":"2022-07-03T19:48:02","date_gmt":"2022-07-03T17:48:02","guid":{"rendered":"https:\/\/razvedka.info\/pl\/2022-07-kolektywny-putin-jest-gotow-znosic-biede-jesli-sie-go-boi-filozofia-rosyjskiego-swiata\/"},"modified":"2022-07-03T19:48:02","modified_gmt":"2022-07-03T17:48:02","slug":"kolektywny-putin-jest-gotow-znosic-biede-jesli-sie-go-boi-filozofia-rosyjskiego-swiata","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ruwar.org\/pl\/2022-07-kolektywny-putin-jest-gotow-znosic-biede-jesli-sie-go-boi-filozofia-rosyjskiego-swiata\/","title":{"rendered":"&#8222;Kolektywny Putin jest got\u00f3w znosi\u0107 bied\u0119, je\u015bli si\u0119 go boi&#8221;. Filozofia &#8222;rosyjskiego \u015bwiata&#8221;"},"content":{"rendered":"<p>Czym jest &#8222;kolektywny Putin&#8221;? Jakie s\u0105 znaczenia literatury rosyjskiej? Dlaczego izolacja i cierpienie s\u0105 naturalne dla Rosji? Jak &#8222;sytuacje graniczne&#8221; Jaspersa wp\u0142ywaj\u0105 na rozw\u00f3j narodu? Czy naprawd\u0119 istnieje dylemat dla Zachodu \u2013 kl\u0119ska Ukrainy czy III wojna \u015bwiatowa?<\/p>\n<p>W nowym numerze &#8222;Bez bromu&#8221; opowiada doktor filozofii, t\u0142umacz dzie\u0142 filozoficznych, wyk\u0142adowca na Uniwersytecie Lwowskim i Ukrai\u0144skim Uniwersytecie Katolickim Andrij Dakhniy.<\/p>\n<p><em>Program &#8222;Bez bromu&#8221; to wsp\u00f3lny projekt dla nas i magazynu <a rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\" href=\"https:\/\/localhistory.org.ua\/\">&#8222;Historia lokalna&#8221;<\/a>, w kt\u00f3rym co tydzie\u0144 omawiane s\u0105 z\u0142o\u017cone tematy historyczne.<\/em><\/p>\n<div class=\"responsive-embed\">\n<div class=\"jeg_video_container jeg_video_content\">\n<div class=\"jeg_video_container jeg_video_content\"><iframe loading=\"lazy\" title=\"\u0420\u043e\u0441\u0456\u044f\u043d\u0438 \u043e\u0434\u0435\u0440\u0436\u0438\u043c\u0456 \u0456\u043c\u043f\u0435\u0440\u0441\u044c\u043a\u043e\u044e \u0432\u0435\u043b\u0438\u0447\u0447\u044e. \u0406\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u043a \u0444\u0456\u043b\u043e\u0441\u043e\u0444\u0456\u0457 \u043f\u0440\u043e \u0440\u0443\u0439\u043d\u0456\u0432\u043d\u0443 \u0441\u0443\u0442\u043d\u0456\u0441\u0442\u044c \u201c\u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u0443-\u0431\u043e\u0433\u043e\u043d\u043e\u0441\u0446\u044f\u201d\" width=\"500\" height=\"281\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/jCGWgDcrDjo?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p><strong>Panie Andrzeju, dzie\u0144 dobry! Dzisiaj porozmawiamy o wojnie rozp\u0119tanej przez Kreml, wojnie nie tylko o ludzi i terytorium, ale tak\u017ce o pewnej ideologii, kt\u00f3ra si\u0119ga kilkuset lat temu. Ale zacznijmy nie od Rosji, nie od gleby, kt\u00f3ra powsta\u0142a na naszej wschodniej granicy, ale od \u015bwiata zachodniego.<\/strong><\/p>\n<p><strong>Pod koniec kwietnia w niemieckiej gazecie S\u00fcddeutsche Zeitung ukaza\u0142 si\u0119 esej J\u00fcrgena Habermasa, w kt\u00f3rym najbardziej autorytatywny filozof wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata m\u00f3wi o dylemacie \u2013 albo kl\u0119ska Ukrainy, albo III wojna \u015bwiatowa \u2013 z kt\u00f3rego Zach\u00f3d musi si\u0119 jako\u015b wy\u0142oni\u0107. Czy uwa\u017casz, \u017ce taki dylemat istnieje, czy nie?<\/strong><\/p>\n<p>Przede wszystkim powiem, \u017ce Habermas jest jednym z najbardziej szanowanych, najcz\u0119\u015bciej cytowanych my\u015blicieli wsp\u00f3\u0142czesnych Niemiec. Ma 90 lat. Znalaz\u0142 si\u0119 w po\u0142owie XX wieku, zadebiutowa\u0142 jako intelektualista publiczny na pocz\u0105tku lat 1950. Przedstawia teori\u0119 krytyczn\u0105 Szko\u0142y Frankfurckiej i Instytutu Bada\u0144 Spo\u0142ecznych we Frankfurcie nad Menem, kt\u00f3ra zrodzi\u0142a plejad\u0119 my\u015blicieli \u2013 Theodor Adorno, Max Gorkheimer, Erich Fromm, a sam Jurgen Habermas jest m\u0142odszym przedstawicielem filozofii Szko\u0142y Frankfurckiej.<\/p>\n<p>Oczywi\u015bcie, jest tu pewna ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107, wszyscy s\u0105 w jaki\u015b spos\u00f3b zdeterminowani, aby szuka\u0107 konsensusu, zrozumienia, to jest tak zwana etyka dyskursu. Za ka\u017cdym razem podkre\u015blaj\u0105, \u017ce to nie instrumentalna racjonalno\u015b\u0107 powinna panowa\u0107, ale komunikatywna. W Habermas kluczowa praca nosi tytu\u0142 &#8222;Teoria dzia\u0142ania komunikacyjnego&#8221;. Pochodzi z fundament\u00f3w zachodnich, zachodnich. W tej pracy du\u017co m\u00f3wi o kluczowych paradygmatach \u015bwiata zachodniego, zachodniej mentalno\u015bci \u2013 jak to wszystko dorasta, Max Weber, etyka protestancka jest bardzo wa\u017cna \u2013 etyka odpowiedzialno\u015bci, a nie etyka przekona\u0144. Ca\u0142y czas porusza si\u0119 w tej rzece. I, zgodnie z logik\u0105 rzeczy, jest zdeterminowany, aby rozmawia\u0107 z ka\u017cd\u0105 osob\u0105 lub pa\u0144stwem, lub z przedstawicielami tego stanu na poziomie racjonalno\u015bci komunikacyjnej. Wydaje mu si\u0119, \u017ce jest to ca\u0142kiem mo\u017cliwe i dlatego jest urzeczony do\u015b\u0107 specyficznymi pomys\u0142ami, gdy uwa\u017ca si\u0119, \u017ce ka\u017cda osoba mo\u017ce by\u0107 uczestnikiem r\u00f3wnej rozmowy. I ma tendencj\u0119 do postrzegania Rosji Putina w tym duchu.<\/p>\n<p>Publikacja w &#8222;S\u00fcddeutsche Zeitung&#8221; wywo\u0142a\u0142a w\u015bciek\u0142y rezonans, bez przesady, tak\u017ce na Ukrainie. Jeden z naszych krajowych filozof\u00f3w, Anatolij Jermolenko (wielu zna jego syna, eseist\u0119 W\u0142adimira Jermolenko), napisa\u0142 artyku\u0142, kt\u00f3ry zosta\u0142 nazwany bardzo elokwentnie: <a rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\" href=\"https:\/\/nv.ua\/ukr\/opinion\/viyna-rosiji-chi-zupinit-putina-porazka-ukrajini-ostanni-novini-50246250.html\">&#8222;Op\u00f3r zamiast negocjacji&#8221;<\/a>. Yermolenko Sr. w tej pracy stara si\u0119 szuka\u0107 kontrargument\u00f3w dla Habermasa. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, Jermo\u0142enko przet\u0142umaczy\u0142 Habermasa, zna t\u0119 tradycj\u0119 bardzo dobrze. A jednocze\u015bnie pokazuje, jak w naszych specyficznych warunkach takie podej\u015bcie okazuje si\u0119 nieadekwatne, nieop\u0142acalne, pijane, pozbawione realizmu.<\/p>\n<p>I ostatnia rzecz, kt\u00f3r\u0105 chc\u0119 powiedzie\u0107 w tym wzgl\u0119dzie (i to niestety jest bardzo typowe dla niemieckich intelektualist\u00f3w): nie tylko Habermas, ale tak\u017ce o filozofach m\u0142odego pokolenia. Jest s\u0142ynny wsp\u00f3\u0142czesny filozof Richard David Precht. Na pocz\u0105tku wojny rozpocz\u0119tej przez Kreml w marcu powiedzia\u0142, \u017ce Ukraina ma prawo do samoobrony, ma prawo do oporu, ale, jak m\u00f3wi\u0105, nie musimy eskalowa\u0107, nie musimy dostarcza\u0107 broni na Ukrain\u0119, bo to pogorszy sytuacj\u0119. Tak czy inaczej, Ukraina nie b\u0119dzie si\u0119 opiera\u0107, poniewa\u017c, \u017ce tak powiem, Dawid i Goliat&#8230; Cho\u0107 wiemy, \u017ce nie wszystko tak potoczy\u0142o si\u0119, fina\u0142y s\u0105 inne. Precht wyrazi\u0142 punkt widzenia, kt\u00f3ry jest bardzo powszechny. Oto przynajmniej zbiorowy list niemieckich intelektualist\u00f3w, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 pod koniec kwietnia. Istniej\u0105 koncyliacyjne intonacje, pragnienie poszukiwania zrozumienia.<\/p>\n<p>Wydaje mi si\u0119, \u017ce zar\u00f3wno Habermas, jak i wielu innych intelektualist\u00f3w wpada w pewn\u0105 pu\u0142apk\u0119. Oczywiste jest, \u017ce Rosja Putina to zupe\u0142nie inny model, inny paradygmat, w kt\u00f3rym honoruje si\u0119 tylko si\u0142\u0119, tylko w\u0142adz\u0119. Trywialne jest m\u00f3wienie tego teraz, dop\u00f3ki co\u015b nie zostanie temu przeciwne na poziomie si\u0142y, a nie negocjacji. Teraz du\u017co si\u0119 o tym m\u00f3wi, a jednocze\u015bnie wygl\u0105da to na poddanie si\u0119, a nie obiecuj\u0105c\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119.<\/p>\n<p><strong>Absolutnie nieobiecuj\u0105ce, poniewa\u017c nieko\u0144cz\u0105cy si\u0119 horyzont komunikacji z Rosj\u0105 oczywi\u015bcie nie dzia\u0142a. Ale oto kolejna wa\u017cna rzecz: m\u00f3wimyo \u015bwiecie zachodnim i intelektualistach. Nie my\u015bl\u0105, \u017ce Rosja p\u00f3jdzie za nimi, \u017ce \u015bwiat zachodni mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 celem Rosji. Ale heurystyka strachu Hansa Jonasa, \u015bwiadomy strach i przygotowanie do strachu powinny po prostu zadzia\u0142a\u0107 tutaj, poniewa\u017c Ukraina jest teraz tarcz\u0105 przed rosyjsk\u0105 agresj\u0105.<\/strong><\/p>\n<p>Oczywi\u015bcie Ukraina jest tarcz\u0105 i jest to dobrze rozumiane w Europie Wschodniej. Jest to bardziej realistyczne w \u015bwiecie anglosaskim. I, niestety, nie s\u0105 one widoczne w Europie Zachodniej lub, jak m\u00f3wi\u0105 niekt\u00f3rzy, w &#8222;strefie oliwnej&#8221; Europy, w szczeg\u00f3lno\u015bci w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci. Wygl\u0105daj\u0105, jakby to wszystko by\u0142o bardzo daleko, wszyscy jeste\u015bmy bezpieczni, m\u00f3wi\u0105. Tutaj m\u00f3wi\u0142bym nie tylko o Hansie Jonasie z jego zasad\u0105 odpowiedzialno\u015bci, chocia\u017c jest on bardzo wa\u017cnym autorem.<\/p>\n<p>Chcia\u0142bym wspomnie\u0107 Karla Jaspersa, dwudziestowiecznego niemieckiego my\u015bliciela. Widzia\u0142 bardzo dobrze, jak bardzo sytuacja strachu mo\u017ce zmobilizowa\u0107, jest to jedna z sytuacji ograniczaj\u0105cych, kt\u00f3re mog\u0105 pom\u00f3c osobie naprawd\u0119 u\u015bwiadomi\u0107 sobie swoj\u0105 sytuacj\u0119. W szczeg\u00f3lno\u015bci chcia\u0142bym odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do faktu, \u017ce Jaspers ma bardzo znacz\u0105c\u0105 koncepcj\u0119, kt\u00f3ra jest cz\u0119sto cytowana na uniwersytetach, studiowana na wydzia\u0142ach filozofii, jest jego koncepcj\u0105 &#8222;sytuacji granicznej&#8221;, w kt\u00f3rej podkre\u015bla si\u0119, \u017ce osoba mo\u017ce tylko wtedy wyrazi\u0107 swoje w\u0142asne istnienie lub w\u0142asne istnienie, gdy przetrwa te sytuacje graniczne.<\/p>\n<p>Sytuacja Ukrainy mo\u017ce podda\u0107 si\u0119 takiej analizie, w szczeg\u00f3lno\u015bci mo\u017cemy argumentowa\u0107, \u017ce jest to historia zbiorowa, kiedy ca\u0142y nar\u00f3d znajduje si\u0119 w sytuacji granicznej \u2013 sytuacji wojny, sytuacji bytu-nieistnienia, na granicy jednego i drugiego. To w\u0142a\u015bnie pozwala narodowi naprawd\u0119 si\u0119 realizowa\u0107. To rodzaj rajdu. Ka\u017cdy historyk powie, \u017ce ka\u017cda wojna jest testem, kt\u00f3ry jest w du\u017cej mierze wyzwalaczem, jak lubi\u0105 teraz m\u00f3wi\u0107, samo\u015bwiadomo\u015bci, post\u0119pu narodu.<\/p>\n<p>My\u015bl\u0119, \u017ce w terminologii Jaspersa, kt\u00f3ry m\u00f3wi r\u00f3wnie\u017c o egzystencjalnym strachu, jest to bardzo wa\u017cne: zobaczy\u0107, jak sytuacja graniczna pomaga nam si\u0119 realizowa\u0107. Oczywiste jest, \u017ce po\u015bwi\u0119cenia, kt\u00f3rych dokonujemy, s\u0105 bardzo trudne do przetrwania, ale jednocze\u015bnie stwierdzamy, \u017ce wbrew swojej woli Putin zmobilizowa\u0142 ten zas\u00f3b i pom\u00f3g\u0142 nam zrealizowa\u0107 nasze ja do ko\u0144ca, aby odci\u0105\u0107 wszystko wt\u00f3rne, zb\u0119dne. Zobaczyli\u015bmy siebie w innym \u015bwietle.<\/p>\n<p>Du\u017co si\u0119 o tym m\u00f3wi, to do\u015b\u0107 trywialne, \u017ce mieli\u015bmy kilka etap\u00f3w rozwoju: pocz\u0105wszy od historii nowo\u017cytnej, od 1917-1918, a nast\u0119pnie fale &#8211; od 1991 roku. Wydawa\u0142o nam si\u0119, \u017ce b\u0119dzie to do\u015b\u0107 bezproblemowe, bezkrwawe, ale tak si\u0119 nie sta\u0142o. Mamy s\u0105siada na p\u00f3\u0142nocnym wschodzie, kt\u00f3ry jest tak nieprzewidywalny, brutalny i okrutny, \u017ce nie mo\u017cemy mie\u0107 nadziei na pokojow\u0105 przemian\u0119 \u017cycia w niezale\u017cnym formacie.<\/p>\n<p><strong>Je\u015bli m\u00f3wimy o naszym p\u00f3\u0142nocno-wschodnim s\u0105siedzie, musimy m\u00f3wi\u0107 o dehumanizacji wroga. Nawet ze staro\u017cytnej filozofii znamy dwa modele. Pierwszym modelem jest sprawiedliwo\u015b\u0107 hostis, wr\u00f3g jest sprawiedliwy \u2013 z kt\u00f3rym toczy si\u0119 sprawiedliwa wojna, kt\u00f3rej nie nale\u017cy odcz\u0142owiecza\u0107. A jednocze\u015bnie istnieje hostis humanis generis \u2013 wr\u00f3g rodzaju ludzkiego. A teraz, kiedy m\u00f3wimy o wsp\u00f3\u0142czesnej wojnie rosyjsko-ukrai\u0144skiej, widzimy to drugie podej\u015bcie po obu stronach \u2013 dla nas s\u0105 orkami, ziemiami, gwa\u0142cicielami, mordercami. Dla Rosjan oczywi\u015bcie wszystko, co ukrai\u0144skie, musi zosta\u0107 wyci\u0119te u podstaw, w jakikolwiek spos\u00f3b, w szczeg\u00f3lno\u015bci brutalne. Czy to podej\u015bcie dzia\u0142a teraz?<\/strong><\/p>\n<p>Dehumanizacja to termin \u0142aci\u0144ski. M\u00f3wi\u0105c po ukrai\u0144sku, wsp\u00f3\u0142czesny odpowiednik oznacza &#8222;dehumanizacj\u0119&#8221;. Niestety, musimy przyzna\u0107, \u017ce mamy do czynienia nie tylko z wyludnieniem przeci\u0119tnego Rosjanina w stosunku do Ukrai\u0144ca i odwrotnie. M\u00f3wimy o brutalnej sytuacji post\u0119puj\u0105cej dehumanizacji terytorium Ukrainy. M\u00f3wimy o du\u017cej fali migracji \u2013 oko\u0142o sze\u015bciu milion\u00f3w ludzi wyjecha\u0142o z Ukrainy, niekt\u00f3rzy jednak wracaj\u0105.<\/p>\n<p>Ale nie masz na my\u015bli dos\u0142ownego znaczenia tego s\u0142owa. Oczywi\u015bcie pojawia si\u0119 tu bardzo powa\u017cny problem: poziom zombifikacji osi\u0105gni\u0119ty w ci\u0105gu ostatnich o\u015bmiu lat, pocz\u0105wszy od 2014 r., osi\u0105gn\u0105\u0142 swoje apogeum. Nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce ci ludzie, &#8222;oddzia\u0142y informacyjne&#8221;, jak niekt\u00f3rzy je nazywaj\u0105, osi\u0105gn\u0119li niezwyk\u0142y sukces. Bardzo trudno jest nam wp\u0142ywa\u0107 na sytuacj\u0119 w Rosji, rozumiemy rozleg\u0142o\u015b\u0107 tej przestrzeni zar\u00f3wno politycznie, jak i w sensie medialnym, i w ka\u017cdym innym.<\/p>\n<p>Ale skoro zadajemy pytanie o Rosj\u0119 jako (niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce nie mo\u017cna jej tak nazwa\u0107) &#8222;cywilizacj\u0119&#8221;, t\u0119 mentaln\u0105, bardzo szczeg\u00f3ln\u0105 przestrze\u0144, musimy zrozumie\u0107, \u017ce wszystko to zacz\u0119\u0142o si\u0119 nie w czasach Putina, ale nieco wcze\u015bniej. Formalnie stawka si\u0142owa zosta\u0142a uruchomiona w 1993 roku przez Jelcyna, kt\u00f3ry zastrzeli\u0142 parlament. Potraktowano to do\u015b\u0107 protekcjonalnie, ale by\u0142 to pewien &#8222;dzwonek&#8221;. Przez oko\u0142o dziesi\u0119\u0107 lat media w Rosji by\u0142y do\u015b\u0107 wolne. W 2003 roku NTV zosta\u0142o rozproszone. Potem w ko\u0144cu &#8222;dokr\u0119ci\u0142em nakr\u0119tki&#8221;.<\/p>\n<p>Ale rosyjski paradygmat, jak twierdzi wielu historyk\u00f3w, by\u0142 &#8222;u w\u0142adzocentryczny&#8221;, &#8222;gwa\u0142townie skoncentrowany&#8221;, w przeciwie\u0144stwie do europejskiego, kt\u00f3ry jest &#8222;antropo-&#8221; lub &#8222;personocentryczny&#8221;. Tradycja Hordy, kt\u00f3ra nieustannie wp\u0142ywa\u0142a, przebija\u0142a swoj\u0105 drog\u0105 na r\u00f3\u017cnych etapach&#8230;<\/p>\n<p>Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce Jelcyn dochodzi do w\u0142adzy, to demokratycznie wybrany prezydent, zak\u0142ad na warto\u015bci liberalne. Ale co widzimy? Widzimy, \u017ce w tym samym 1993 roku Rosja wybiera \u017byrinowskiego do parlamentu, jest to najwi\u0119ksza si\u0142a, kt\u00f3ra dochodzi do w\u0142adzy. I to jest kolejny &#8222;dzwonek&#8221;, kt\u00f3ry pokazuje, \u017ce w rzeczywisto\u015bci Rosjanie s\u0105 piel\u0119gnowani przez pragnienie imperializmu, pragnienie rz\u0105dzenia, pragnienie uspokojenia s\u0142abszych. Oznacza to, \u017ce te imperialne kompleksy zacz\u0119\u0142y odradza\u0107 si\u0119 na d\u0142ugo przed Putinem.<\/p>\n<p><strong>I tu wa\u017cne jest: czy proces ten mia\u0142 charakter wewn\u0119trzny \u2013 ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo chcia\u0142o odrodzenia warunkowego imperium, czy te\u017c by\u0142 to proces kierowany z zewn\u0105trz \u2013 rz\u0105d, kt\u00f3ry zaczyna peda\u0142owa\u0107 ide\u0119 &#8222;rosyjskiego \u015brodka&#8221; po dyskusjach o to\u017csamo\u015bci Rosji \u2013 albo Rosjan, albo Rosjan. Gdzie znale\u017a\u0107 odpowied\u017a tutaj? Poniewa\u017c, znowu, mamy &#8222;dobrych Rosjan&#8221;. Jest taka teza, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 Rosjan, nawet Bia\u0142orusin\u00f3w tak m\u00f3wi, tak uciskana, tak przestraszona, tak niezdolna do zrobienia czegokolwiek, \u017ce nie mo\u017cna ich wini\u0107. \u015awiat zachodni w marcu nie m\u00f3wi\u0142 o Rosji, ale o Putinie, kt\u00f3ry rozpocz\u0105\u0142 wojn\u0119. Wa\u017cna rzecz: Rosjanie czy zazwyczaj Kreml?<\/strong><\/p>\n<p>My\u015bl\u0119, \u017ce potrzebny b\u0119dzie tu termin, kt\u00f3ry cz\u0119sto pojawia si\u0119 w leksykonie analityk\u00f3w, historyk\u00f3w, dziennikarzy \u2013 &#8222;zbiorowy Putin&#8221;. S\u0105 to d\u0142ugotrwa\u0142e urazy \u2013 pragnienie ekspansji przez og\u00f3\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwa Rosjan \u017cyje od dawna. Mo\u017cemy to prze\u015bledzi\u0107 w tak wielu momentach. Musimy przyzna\u0107, \u017ce przeci\u0119tny Rosjanin wci\u0105\u017c d\u0105\u017cy do pewnej wielko\u015bci pa\u0144stwa. To jest dyskurs w\u0142adzocentryzmu: pa\u0144stwo jest wszystkim, cz\u0142owiek jest niczym. Albo osoba, kt\u00f3ra zajmuje najwy\u017csze stanowisko w tym stanie, jest u\u015bwi\u0119con\u0105 istot\u0105 sakralon\u0105. Taka hierarchia jest czym\u015b, co od wiek\u00f3w \u017cyje na mentalnym, g\u0142\u0119bokim poziomie.<\/p>\n<p>Niestety, wiemy bardzo dobrze, \u017ce w historii Rosji wszelkie reformy rodzaju zachodniego by\u0142y przedmiotem zaciek\u0142ego oporu. Tu przynajmniej w XIX wieku: reformy Aleksandra II \u2013 wiemy jak si\u0119 sko\u0144czy\u0142y, odsuni\u0119to go od w\u0142adzy, podj\u0119to wobec niego sze\u015b\u0107 pr\u00f3b. Potem Miko\u0142aj II, kt\u00f3ry nie ma dobrej reputacji, ale u niego by\u0142y te\u017c pr\u00f3by reform. Stolypin, Witte i wielu innych. Pr\u00f3by reform zako\u0144czy\u0142y si\u0119 fiaskiem.<\/p>\n<p>A si\u0142y liberalne, kt\u00f3re uformowa\u0142y si\u0119 wok\u00f3\u0142 Jelcyna? Anatolij Czubajs czy Siergiej Kirijenko, kt\u00f3ry bardzo si\u0119 zmieni\u0142, albo ten sam Siergiej \u0141awrow, kt\u00f3ry pierwotnie by\u0142 szanowanym rosyjskim dyplomat\u0105. Co si\u0119 z nimi sta\u0142o? Jaka\u017c transformacja nast\u0105pi\u0142a!<\/p>\n<p>M\u00f3wimy o naprawd\u0119 g\u0142\u0119bokich wzorcach. Musimy zrozumie\u0107, \u017ce niestety si\u0142a bezw\u0142adno\u015bci my\u015blenia jest bardzo silna. A jednocze\u015bnie doda\u0142bym, \u017ce to g\u0142\u0119bokie pa\u0144stwo, czyli &#8222;kolektywny Putin&#8221;, ten zwyk\u0142y Rosjanin jest got\u00f3w znosi\u0107 wiele k\u0142opot\u00f3w, biedy i deficyt\u00f3w, je\u015bli jest szanowany i obawiany. Na przyk\u0142ad Putin &#8222;podni\u00f3s\u0142 nas z kolan&#8221;.<\/p>\n<p>Ta teza jest bardzo rozmy\u015blaj\u0105ca. Oczywiste jest, \u017ce by\u0142a pewna sytuacja: bary\u0142ka ropy zacz\u0119\u0142a kosztowa\u0107 nie 9-10 USD, jak za Jelcyna, ale ponad 100 USD. Chocia\u017c dokonano pewnych reform, trudno zaprzeczy\u0107, gdzie\u015b pod koniec lat 1990- na pocz\u0105tku 2000 roku.<\/p>\n<p>Warto jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce problemy w gospodarce zacz\u0119\u0142y si\u0119 najpierw w 2008 r., Kiedy mia\u0142a miejsce historia Gruzji, a nast\u0119pnie po 2014 r. Historia odziedziczonych traum i imperialnych kompleks\u00f3w zosta\u0142a wyra\u017cona w przem\u00f3wieniu Putina w Monachium w 2007 roku, by\u0142a rodzajem rubikonu. I tutaj widzimy, co m\u00f3wi\u0119 o konwencjonalnym, pozornym &#8222;wstawaniu z kolan&#8221;. To znaczy, jak m\u00f3wi\u0105, gdyby Putin sprawi\u0142, \u017ce \u015bwiat nas szanowa\u0142!.. Ale w rezultacie od tego momentu nast\u0119puje sta\u0142y kryzys gospodarczy, pogorszenie koniunktury gospodarczej, kt\u00f3re prowadzi do ostatecznej izolacji i odrzucenia Rosji.<\/p>\n<p>Inna sprawa, \u017ce jeste\u015bmy przyzwyczajeni do m\u00f3wienia: m\u00f3wi\u0105, \u017ce Rosja jest samotna. Ale musimy stwierdzi\u0107, \u017ce nadal istniej\u0105 autorytarne re\u017cimy na \u015bwiecie, do\u015b\u0107 wp\u0142ywowe i pot\u0119\u017cne, kt\u00f3re nadal zapewniaj\u0105 pomoc Rosji, tym samym Chinom. Jest to niestety sytuacja, z kt\u00f3r\u0105 mamy do czynienia.<\/p>\n<p><strong>M\u00f3wisz o izolacji, na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 powinna ona wzrosn\u0105\u0107. Ale czy nie uwa\u017ca Pan, \u017ce ta izolacja, szczeg\u00f3lnie od Zachodu, jest dla Rosji naturalnym pa\u0144stwem? Je\u015bli od\u0142o\u017cymy gospodark\u0119, to we wszystkich innych rzeczach Rosja stanie si\u0119 jeszcze bardziej ugruntowana w izolacji.<\/strong><\/p>\n<p>W Rosji, jak wiemy z historii XIX i XX wieku, za ka\u017cdym razem wybucha\u0142y dyskusje mi\u0119dzy lud\u017ami Zachodu a pierwszymi s\u0142owianofilami, a nast\u0119pnie &#8222;gleboznawcami&#8221;. Ci, kt\u00f3rzy m\u00f3wili, \u017ce droga Rosji jest z Europ\u0105, i ci, kt\u00f3rzy m\u00f3wili, \u017ce maj\u0105 bardzo indywidualn\u0105, specyficzn\u0105, unikaln\u0105 &#8222;trzeci\u0105 drog\u0119&#8221;. Nawet w XX wieku, kiedy zacz\u0119\u0142a si\u0119 pierestrojka Gorbaczowa (pami\u0119tam to bardzo dobrze, by\u0142em wtedy studentem), w tak zwanych &#8222;grubych&#8221; czasopismach toczy\u0142a si\u0119 bardzo powa\u017cna dyskusja. Na jednej flance znajdowa\u0142y si\u0119 &#8222;Nasz Sovremennik&#8221; lub &#8222;Moskwa&#8221; bardzo konserwatywnego rodzaju, z drugiej strony by\u0142 &#8222;Nowy \u015awiat&#8221;, &#8222;Sztandar&#8221;, &#8222;Przyja\u017a\u0144 Narod\u00f3w&#8221; itp. Nieustannie dyskutowali, jaka powinna by\u0107 rola najpierw Zwi\u0105zku Radzieckiego, potem Rosji.<\/p>\n<p>W szczeg\u00f3lno\u015bci utalentowany rosyjski fi wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w tej dyskusjizik (teraz niewiele o nim m\u00f3wi\u0105), osoba aktywnie zainteresowana kwestiami spo\u0142ecznymi \u2013 Igor Shafarevich. Podziela\u0142 bardzo konserwatywne podej\u015bcie. Ma na swoim koncie prace Russophobia (1982) i Russophobia: Ten Years Later (1991). Jeden z jego artyku\u0142\u00f3w nosi\u0142 tytu\u0142 &#8222;Dwie drogi do jednego horyzontu&#8221;. Na przyk\u0142ad, istnieje re\u017cim komunistyczny, ob\u00f3z socjalistyczny \u2013 i jest ob\u00f3z liberalny, zachodni. Ale obie te \u015bcie\u017cki prowadz\u0105 do tego samego klifu. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce Rosja powinna p\u00f3j\u015b\u0107 trzeci\u0105 drog\u0105. W ten spos\u00f3b Shafarevich przywr\u00f3ci\u0142 to, co by\u0142o w XIX wieku. Tak wi\u0119c antyzachodnio\u015b\u0107 ma ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107. Widzimy to bardzo dobrze na prze\u0142omie XX-XXI wieku, kiedy zachodnie po\u0142o\u017cenie i te si\u0142y by\u0142y marginalizowane, coraz bardziej trac\u0105c swoje wp\u0142ywy.<\/p>\n<p>Ale nie namawia\u0142bym was do zbytniego sceptycyzmu wobec &#8222;dobrych Rosjan&#8221;. Rosja jest krajem, z kt\u00f3rym nadal b\u0119dziemy musieli \u017cy\u0107, jest naszym s\u0105siadem, nigdzie od nas nie odejdzie i prawdopodobnie powinni\u015bmy by\u0107 zainteresowani zapewnieniem, \u017ce ten kraj ostatecznie si\u0119 zdemokratyzuje. M\u00f3wienie o &#8222;dobrych Rosjanach&#8221; powinno nabra\u0107 bardziej konstruktywnego wymiaru i interpretacji. Tak, nie powinni\u015bmy nikogo &#8222;wybiela\u0107&#8221; ani usprawiedliwia\u0107. Musimy by\u0107 krytyczni wobec ludzi, kt\u00f3rzy wzywaj\u0105, jak Julia Latinina, do &#8222;budowy Rusi w Kijowie&#8221;. Albo rosyjskim intelektualistom, kt\u00f3rzy coraz cz\u0119\u015bciej przebywaj\u0105 na Ukrainie, kt\u00f3rzy szukaj\u0105 tu schronienia.<\/p>\n<p>Ale musimy zrozumie\u0107, \u017ce przecie\u017c musz\u0105 wp\u0142ywa\u0107 na to, co dzieje si\u0119 w Rosji. Bo kiedy Rosja ze\u015blizguje si\u0119 w otch\u0142a\u0144 pa\u0144stwa zoologicznego, kiedy izoluje si\u0119 od \u015bwiata, kiedy na powierzchni pozostaj\u0105 tylko si\u0142y obskurantyzmu, pojawia si\u0119 pytanie, czy mo\u017cna ignorowa\u0107 rozmowy o zdrowych si\u0142ach, kt\u00f3re wci\u0105\u017c pozostaj\u0105 za granic\u0105 lub w samej Rosji (cho\u0107 jest ich tam coraz mniej). Wiemy, co sta\u0142o si\u0119 z Memoria\u0142em, to trudna i bardzo przera\u017caj\u0105ca historia. Ale znowu jest to dow\u00f3d na to, jak wiele zosta\u0142o ujawnione, te zbrodnie re\u017cimu komunistycznego i co zrobi\u0142 Memoria\u0142, i jak wiele zrobiono w tym zakresie, a jednocze\u015bnie jak \u0142atwo okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ten ruch w przeciwnym kierunku.<\/p>\n<p><strong>Powiedzia\u0142 pan, \u017ce cierpienie jest norm\u0105 dla rosyjskiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Wydaje si\u0119, \u017ce zaczyna si\u0119 to od Dostojewskiego, kt\u00f3ry m\u00f3wi o m\u0119kach, \u017ce cierpienie jest typowe dla Rosji, a jednocze\u015bnie z tego cierpienia rodzi si\u0119 &#8222;rosyjski kolos&#8221;, kt\u00f3ry p\u00f3jdzie na ca\u0142y \u015bwiat. Wsp\u00f3\u0142czesna Rosja i wsp\u00f3\u0142cze\u015bni zwykli Rosjanie \u2013 albo ci, kt\u00f3rzy s\u0105 w stanie wojny, albo ci, kt\u00f3rzy patrz\u0105 na tych, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105 w ub\u00f3stwie, kt\u00f3rzy, przepraszam, id\u0105 do potrzebuj\u0105cych na ulicy, ale krytykuj\u0105 Zach\u00f3d \u2013 s\u0105 tak\u017ce &#8222;tajemnicz\u0105 rosyjsk\u0105 dusz\u0105&#8221; przesi\u0105kni\u0119t\u0105 cierpieniem Dostojewskiego?<\/strong><\/p>\n<p>Prawdopodobnie zacz\u0105\u0142bym od angielskiego wyra\u017cenia, kt\u00f3re jest bardzo godne uwagi, nieod\u0142\u0105cznie zwi\u0105zane z anglosask\u0105 mentalno\u015bci\u0105, &#8222;Biedny, ale uczciwy&#8221;, co oznacza &#8222;Biedny, ale godny (dumny)&#8221;. W rzeczywisto\u015bci bardzo trudno jest po\u0142\u0105czy\u0107 takie rzeczy jak ub\u00f3stwo, a tym bardziej ub\u00f3stwo i duma. To co\u015b utopijnego.<\/p>\n<p>Zamiast tego w Rosji wyst\u0119puje pewne zniekszta\u0142cenie. Dostojewski, cho\u0107 bardzo utalentowany pisarz, ale jednocze\u015bnie pokazuje, jak ta bieda jest zalet\u0105. Jakby to by\u0142 moment usprawiedliwienia ma\u0142ego cz\u0142owieka, kt\u00f3remu mamy si\u0119 nasyci\u0107 wsp\u00f3\u0142czuciem.<\/p>\n<p><strong>Ponadto Raskolnikow.<\/strong><\/p>\n<p>Tak. Chocia\u017c zauwa\u017cam, \u017ce cz\u0119sto w naszym \u015brodowisku publicznym Raskolnikow jest traktowany tak, jakby by\u0142 to prawie typowy Rosjanin, kt\u00f3ry \u0142atwo zabija lichwiarza. A potem jej siostra i siostra s\u0105 w ci\u0105\u017cy&#8230; W rzeczywisto\u015bci zabija trzy osoby. Cz\u0119sto m\u00f3wi si\u0119, \u017ce Dostojewski to uzasadnia.<\/p>\n<p>Nie bardzo si\u0119 z tym zgadzam, bo je\u015bli uwa\u017cnie przeczytasz powie\u015b\u0107 Zbrodnia i kara, zdasz sobie spraw\u0119, \u017ce jest to opowie\u015b\u0107 o duchowym samob\u00f3jstwie. Kiedy Raskolnikow m\u00f3wi: &#8222;Nie zabi\u0142em starca, zabi\u0142em mnie&#8221;, to m\u00f3wi, \u017ce ka\u017cde morderstwo spada na nieodwracalny, szalony ci\u0119\u017car na reszt\u0119 jego \u017cycia, jest to co\u015b, czego cz\u0142owiek nie mo\u017ce si\u0119 pozby\u0107, to straszna zbrodnia. I nie ma usprawiedliwienia. Istnieje ch\u0119\u0107 zrozumienia mechanizmu. Raskolnikov dzieli ludzi na &#8222;specjalnych&#8221; i &#8222;zwyk\u0142ych&#8221;. Na przyk\u0142ad Napoleon jest &#8222;specjaln\u0105&#8221; osob\u0105, mo\u017ce zrobi\u0107 wszystko i mo\u017ce przekroczy\u0107 granic\u0119 prawa.<\/p>\n<p>I w ko\u0144cu jest podobny przyk\u0142ad w literaturze ameryka\u0144skiej \u2013 to powie\u015b\u0107 Trumana Capote&#8217;a Z zimn\u0105 krwi\u0105, w kt\u00f3rej dw\u00f3ch przest\u0119pc\u00f3w zabija rodzin\u0119 rolnik\u00f3w. Capote pokazuje, jak to wszystko si\u0119 dzieje, jak ci przest\u0119pcy dochodz\u0105 do morderstwa, nie sympatyzuje z nimi, ale pr\u00f3buje prze\u015bledzi\u0107, jak przebiega\u0142a ewolucja.<\/p>\n<p>Jest te\u017c co\u015b podobnego z Raskolnikowem. Oznacza to, \u017ce Dostojewski bardzo g\u0142\u0119boko wnika w istot\u0119 psychologii zab\u00f3jcy. Nie usprawiedliwia tego, ale opisuje, jak straszne s\u0105 konsekwencje. Oczywi\u015bcie jest oddany sytuacji nie tylko biednych ludzi, ale ludzi z wypaczon\u0105 psychik\u0105 \u2013 powiedzmy Marmeladova z tej samej powie\u015bci, kt\u00f3ry pije bezwstydnie, z powodu czego cierpi ca\u0142a rodzina. Widzimy, jak typowe jest to dla Rosji.<\/p>\n<p>Kiedy m\u00f3wisz o sytuacji obecnego Rosjanina, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c nie dba o podstawowe rzeczy zwi\u0105zane z \u017cyciem codziennym, prowadzeniem podr\u00f3\u017cyi tak dalej, ale mimo to ma obsesj\u0119 na punkcie imperialnej wielko\u015bci, jest to zar\u00f3wno przeci\u0119tny Rosjanin, jak i Putin. S\u0105 one w r\u00f3wnym stopniu w tym paradygmacie. I w rzeczywisto\u015bci jest to bardzo z\u0142o\u017cona historia, poniewa\u017c trwa przez wiele stuleci. A jak wytrawi\u0107 ten kompleks to ogromne pytanie.<\/p>\n<p><strong>Je\u015bli m\u00f3wimy o paradygmacie, &#8222;tajemniczej rosyjskiej duszy&#8221;, kolektywie Putina, wydaje mi si\u0119, \u017ce dychotomia dobra i z\u0142a jest tutaj bardzo wa\u017cna. Oczywiste jest, \u017ce w Rosji jest to troch\u0119 zniekszta\u0142cone i nie jest to tylko praktyka, to teoria. W\u0142adimir So\u0142owjow (nie ten, kt\u00f3ry jest przyw\u00f3dc\u0105, ale ten, kt\u00f3ry filozof) na prze\u0142omie XIX i XX wieku po prostu medytowa\u0142 nad dobrem i z\u0142em, nad wojn\u0105 w kontek\u015bcie dobra i z\u0142a. Przytoczy\u0142 epizod, \u017ce z\u0142o jest wtedy, gdy kradzi si\u0119 mi krowy, a dobro\u0107 jest wtedy, gdy kradn\u0119 komu\u015b krowy. Czy nie s\u0105dzisz, \u017ce wymazywanie poj\u0119\u0107 dobra i z\u0142a teraz tylko definiuje poj\u0119cie &#8222;kolektywnego Putina&#8221;?<\/strong><\/p>\n<p>My\u015bl\u0119, \u017ce wiele jest zniekszta\u0142conych, g\u00f3ra i d\u00f3\u0142 s\u0105 zamienione. So\u0142owjow, nawiasem m\u00f3wi\u0105c, wzd\u0142u\u017c linii jego matki by\u0142 dalekim krewnym naszego Grigorija Skoworody. Jest to udowodniony fakt. Ale nie o to chodzi. Jego kluczowa praca nosi\u0142a tytu\u0142 &#8222;Usprawiedliwiona Dobro\u0107&#8221;. I niestety musimy przyzna\u0107, \u017ce w niekt\u00f3rych momentach So\u0142owjow jest sk\u0142onny do dziwacznych i nie do ko\u0144ca jasnych wniosk\u00f3w. Na przyk\u0142ad w jednym ze swoich ostatnich dzie\u0142 o tytule &#8222;Trzy rozmowy&#8221; m\u00f3wi mi\u0119dzy innymi o mo\u017cliwo\u015bci zapewnienia niewinno\u015bci w brutalny spos\u00f3b. Pomimo tego, \u017ce krytykuje r\u00f3wnie\u017c Cerkiew prawos\u0142awn\u0105, prze\u015bladowania dysydent\u00f3w. Wiemy, \u017ce So\u0142owjow by\u0142 oddany katolicyzmowi, kt\u00f3ry w \u00f3wczesnych warunkach Rosji by\u0142 nie do przyj\u0119cia, to znaczy osoba zachodnia pod wieloma wzgl\u0119dami, ale gdzie\u015b dziwne notatki si\u0119 pojawi\u0142y.<\/p>\n<p>Na przyk\u0142ad du\u017co m\u00f3wi si\u0119 o jego po\u015brednim dialogu lub sporze z Lwem To\u0142stojem, kt\u00f3ry by\u0142 absolutnym pacyfist\u0105. Znana jest jego teza o &#8222;niestawianiu oporu z\u0142u przemoc\u0105&#8221;. Chcia\u0142bym podkre\u015bli\u0107, \u017ce na te rzeczy oczywi\u015bcie nale\u017cy patrze\u0107 r\u00f3\u017cnicowo i widzie\u0107 r\u00f3\u017cne aspekty w rosyjskiej kulturze i filozofii.<\/p>\n<p>Mia\u0142e\u015b spotkanie z Ver\u0105 Ageev\u0105 w swoim programie. Bardzo s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142a, \u017ce w trakcie literatury zagranicznej mamy za du\u017co literatury rosyjskiej. Na przyk\u0142ad, wiele rzeczy musi zosta\u0107 porzuconych. Ca\u0142kowicie si\u0119 zgadzam. A jednocze\u015bnie pani Ageeva m\u00f3wi, \u017ce nale\u017cy zostawi\u0107 dwa lub trzy teksty, a jeden z tych tekst\u00f3w, o ile pami\u0119tam, nazywa Wojn\u0105 i pokojem To\u0142stoja.<\/p>\n<p>Ta praca, moim zdaniem, pokazuje, \u017ce wojna jest absolutnym z\u0142em, w \u017caden spos\u00f3b si\u0119 nie usprawiedliwia. Pomimo tego, \u017ce To\u0142stoj jest oficerem artylerii, bra\u0142 udzia\u0142 w wojnie, wiedzia\u0142, co to jest, \u017ce to pot, krew i odci\u0119te ko\u0144czyny. I wiedzia\u0142, \u017ce na ten horror nie mo\u017cna pozwoli\u0107. Jest to co\u015b, co w zasadzie jest sprzeczne z ludzk\u0105 natur\u0105. Ale niestety musimy przyzna\u0107, \u017ce To\u0142stoj wygl\u0105da jak raczej samotna posta\u0107. Widzimy te ideologiczne zmagania i to pragnienie ustanowienia jakiej\u015b takiej mesja\u0144skiej idei, widzimy, \u017ce rzeczywi\u015bcie w duchowej przestrzeni Rosji s\u0142ycha\u0107 zupe\u0142nie inne g\u0142osy \u2013 nieprzejednane i agresywne, i obserwujemy, \u017ce rozkwita to obficie w XX wieku, na pocz\u0105tku XXI wieku.<\/p>\n<p><strong>W So\u0142owjowie uderzy\u0142o mnie jedno zdanie, zacytuj\u0119 je: &#8222;Wojny nie mo\u017cna uto\u017csamia\u0107 z morderstwem lub zbrodni\u0105, poniewa\u017c pojedynczy \u017co\u0142nierz nie ma takiego zamiaru. Zw\u0142aszcza z dominuj\u0105c\u0105 obecnie metod\u0105 walki z broni\u0105 dalekiego zasi\u0119gu i broni\u0105 przeciwko niewidzialnemu przyjacielowi na odleg\u0142o\u015b\u0107. Teraz, kiedy m\u00f3wimy o wsp\u00f3\u0142czesnej wojnie, jest to wojna artylerii. Jak mo\u017cemy wyja\u015bni\u0107, z jednej strony mamy niewidzialnego przyjaciela. Ale okrucie\u0144stwa Rosjan, kt\u00f3rzy wkroczyli do obwodu kijowskiego&#8230; Jak dosz\u0142o do tej dehumanizacji? Oczywi\u015bcie jest wojna, w kt\u00f3rej strzelaj\u0105, dla nich jest to sprawiedliwe i sprawiedliwe dla nas. Ale czy istnieje granica przest\u0119pczo\u015bci?<\/strong><\/p>\n<p>To, co wydarzy\u0142o si\u0119 w Bucza czy Mariupolu, w wielu innych miastach, miasteczkach, wsiach, jest w rzeczywisto\u015bci okrucie\u0144stwem bez granic. Sk\u0105d to si\u0119 bierze? Jeden z filozof\u00f3w powiedzia\u0142, \u017ce cz\u0142owiek jest zar\u00f3wno lepszy od zwierz\u0119cia, jak i gorszy od zwierz\u0119cia, poniewa\u017c je\u015bli rozwija si\u0119 w sprzyjaj\u0105cych warunkach, rozwija najlepsze cechy w sobie, a je\u015bli jest zanurzony w jakich\u015b piekielnych okoliczno\u015bciach, nienormalnych warunkach i to staje si\u0119 norm\u0105 \u2013 wtedy staje si\u0119 gorszy ni\u017c zwierz\u0119. Wydaje mi si\u0119, \u017ce to jest w\u0142a\u015bnie taka historia.<\/p>\n<p>Musimy zawsze patrze\u0107 na t\u0119 sfer\u0119 medialn\u0105 i czynnik przy\u015brodkowy. Rozumiemy stopie\u0144 konfrontacji, do kt\u00f3rej zwykli Rosjanie zostali doprowadzeni na przestrzeni lat, tacy jak ten pe\u0142ny imiennik W\u0142adimira So\u0142owjowa lub Dmitrija Kisielowa, znamy te nazwiska. Stopie\u0144 zombifikacji (lub, co prawda, os\u0142abienia) rzeczywi\u015bcie osi\u0105gn\u0105\u0142 kosmiczne proporcje. Poj\u0119cie &#8222;wojny hybrydowej&#8221;. Zosta\u0142o to zrobione i nadal jest robione. Oto przynajmniej historia z kryzysem gazowym, kt\u00f3ry jest spowodowany przez cz\u0142owieka i dos\u0142ownie rozwija si\u0119 na naszych oczach. W jakim stopniu Europa powinna teraz na to zareagowa\u0107? Jednym z element\u00f3w wojny hybrydowej by\u0142a w\u0142a\u015bnie wojna informacyjna i okaza\u0142a si\u0119 ona niestety tak udana, \u017ce ta dehumanizacja, dehumanizacja naprawd\u0119 po\u0142o\u017cy\u0142a drog\u0119 do odwo\u0142ania si\u0119 do pod\u0142ych i brutalnych in\u00f3w.tincts. Oznacza to, \u017ce osoba mo\u017ce by\u0107 gorsza ni\u017c zwierz\u0119. Pokazuj\u0105 to przypadki w.<\/p>\n<p>Kilka miesi\u0119cy temu odkry\u0142em, \u017ce w Niemczech ukaza\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka autorki Barbary Eschenburg, a tytu\u0142 zawiera cytat z Tomasza Manna (to, jak w sytuacji po, naprawd\u0119 brzmi niewiarygodnie): &#8222;Ist nicht der Russe der menschlichste Mensch?&#8221;, co oznacza &#8222;Czy Rosjanin nie jest najbardziej ludzk\u0105 osob\u0105?&#8221;.<\/p>\n<p>Autor ten bada, nawiasem m\u00f3wi\u0105c, powie\u015bci To\u0142stoja i Dostojewskiego i ujawnia potencja\u0142 humanizmu w rosyjskim cz\u0142owieku. Co to mo\u017ce nam dzisiaj powiedzie\u0107, kiedy widzimy literatur\u0119 rosyjsk\u0105, widzimy sympatie intelektualist\u00f3w takich jak Tomasz Mann? Ta literatura na Zachodzie podsyci\u0142a ide\u0119 nie tylko &#8222;tajemniczej rosyjskiej duszy&#8221;, ale \u017ce jest to bardzo ludzki typ osoby.<\/p>\n<p><strong>&#8222;Lud-b\u00f3g-nosiciel&#8221; Dostojewski.<\/strong><\/p>\n<p>Tak. Jako historyk filozofii mog\u0119 stwierdzi\u0107, \u017ce w Rosji mia\u0142a miejsce szczeg\u00f3lna historia z literatur\u0105. Dlaczego literatura ta zyska\u0142a specjalny status w XIX wieku? Poniewa\u017c w Rosji by\u0142y bardzo powa\u017cne problemy z s\u0105dami, ze szko\u0142\u0105, z Ko\u015bcio\u0142em: s\u0105dy by\u0142y niesprawiedliwe, szko\u0142a by\u0142a represyjna, Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 faryzeuszem, ob\u0142udnym. A literatura przyj\u0119\u0142a funkcj\u0119 sprawiedliwego s\u0119dziego, \u017cyczliwego nauczyciela i g\u0142\u0119bokiego spowiednika. Literatura nabra\u0142a bardzo globalnych funkcji. Dlatego widzimy tak zakrojone na szerok\u0105 skal\u0119 pr\u00f3by, kt\u00f3re nale\u017c\u0105 albo do Dostojewskiego, albo do To\u0142stoja. Literatura zachodnia tego nie zrobi\u0142a, poniewa\u017c dzia\u0142o si\u0119 to w odpowiednich dziedzinach.<\/p>\n<p>I w tej literaturze powstaje typ osoby, poruszane s\u0105 bardzo globalne problemy, kt\u00f3re maj\u0105 charakter filozoficzny. Na Zachodzie wielu tworzy\u0142o wra\u017cenie, \u017ce jest to szczeg\u00f3lna cywilizacja, &#8222;lud nios\u0105cy boga&#8221; i tak dalej. A w Rosji by\u0142o po prostu wiele problem\u00f3w w spo\u0142ecze\u0144stwie \u2013 a literatura pr\u00f3bowa\u0142a je jako\u015b rozwi\u0105za\u0107. A potem pojawi\u0142a si\u0119 nieuzasadniona sk\u0142onno\u015b\u0107 do gloryfikacji tej kultury, tej przestrzeni, a w praktyce okaza\u0142a si\u0119 zupe\u0142nie inna. Nie widzimy tego w g\u0142\u0119bokiej rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ra panuje w Rosji.<\/p>\n<p><strong>Ta fasada stworzy\u0142a pewne warunki dla przysz\u0142ej wizji Rosji i tutaj przypominam sobie Iwana Iljina, kt\u00f3ry jest nazywany ulubionym filozofem Putina, i jego bardzo, ponownie, rezonuj\u0105c\u0105 tez\u0119 do tera\u017aniejszo\u015bci. Ilyin nie by\u0142 przeciwny faszyzmowi jako ideologii, ale znalaz\u0142 w faszyzmie dwie negatywne rzeczy: negatywny stosunek do religii (mo\u017cna to skorygowa\u0107 w Rosji) i fakt, \u017ce faszyzm po II wojnie \u015bwiatowej jako termin sam w sobie nie jest doskona\u0142y, ma wiele negatywnych konotacji. W jakim stopniu filozofia Iljina dotycz\u0105ca dyktatury narodowej w Rosji odpowiada nastrojom spo\u0142ecznym? Nie m\u00f3wi\u0119 \u2013 w\u0142adza, bo w\u0142adza skupia si\u0119 na tym, a mianowicie na spo\u0142ecze\u0144stwie: silna r\u0119ka, dyktatura narodowa, prawos\u0142awie, no c\u00f3\u017c, wszystko jest prawie jak w XIX wieku w teorii Uwarowa.<\/strong><\/p>\n<p>Rzeczywi\u015bcie, Uvarov m\u00f3wi\u0142 o trzech &#8222;wielorybach&#8221; \u2013 prawos\u0142awiu, narodowo\u015bci, autokracji. Mia\u0142 nast\u0119pc\u0119 na stanowisku ministra edukacji \u2013 Shirinskiy-Shikhmatov. Przypisuje mu si\u0119 cytat (s\u0105 to czasy zmar\u0142ego Miko\u0142aja II): &#8222;Polza jest somnitelny z filozofii i jest to oczywiste&#8221;. A tak przy okazji, zakazali nauczania filozofii na uniwersytetach.<\/p>\n<p>To kolejny przyk\u0142ad tego, jak w \u00f3wczesnej Rosji panowa\u0142a sytuacja obskurantyzmu, jak wa\u017cny by\u0142 czynnik religii, kt\u00f3ra nie mia\u0142a swojego specjalnego g\u0142osu, kt\u00f3ry za ka\u017cdym razem by\u0142 podporz\u0105dkowany w\u0142adzom \u015bwieckim.<\/p>\n<p>Zamiast tego na Zachodzie wszystko jest inne. Jaspers, m\u00f3wi\u0105c o dziewi\u0119ciu znacznikach cywilizacji zachodniej, nazywa jednym z bardzo wa\u017cnych element\u00f3w konfrontacji mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 duchow\u0105 i \u015bwieck\u0105 rozci\u0105gni\u0119t\u0105 na wiele stuleci.<\/p>\n<p><strong>A wed\u0142ug Dostojewskiego w Rosji, wr\u0119cz przeciwnie, idea\u0142em jest symfonia bizantyjska, kiedy w\u0142adza duchowa i \u015bwiecka s\u0105 ze sob\u0105 po\u0142\u0105czone. By\u0142o dziesi\u0119\u0107 lat temu i Kiril powiedzia\u0142 na spotkaniu z Miedwiediewem, \u017ce w ko\u0144cu docieramy do symfonii.<\/strong><\/p>\n<p>Tak. To, co Kiril b\u0142ogos\u0142awi zabijaniem \u017co\u0142nierzy, jest czym\u015b, co ca\u0142y czas rozci\u0105ga si\u0119 w historii Rosji. We wsp\u00f3\u0142czesnej rosyjskiej propagandzie m\u00f3wi\u0105 o specjalnej misji, o &#8222;trzeciej drodze&#8221;, o specjalnym celu Rosji, kt\u00f3ry, jak m\u00f3wi\u0105, polega na przezwyci\u0119\u017ceniu wszystkich niedoci\u0105gni\u0119\u0107, kt\u00f3re istniej\u0105 na Zachodzie. Dostojewski jest w\u0142a\u015bcicielem tezy o Zachodzie, kt\u00f3ry &#8222;gnije&#8221;. M\u00f3wi\u0105 teraz o ma\u0142\u017ce\u0144stwach homoseksualnych i wielu innych rzeczach. Podobno Europa gnije, a my mamy &#8222;specjaln\u0105 misj\u0119&#8221;. A Ko\u015bci\u00f3\u0142, jak m\u00f3wi\u0105, pomaga wype\u0142nia\u0107 to zadanie.<\/p>\n<p>Ale dobrze wiemy, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry rozpuszcza si\u0119 w lojalnej pozycji wobec pa\u0144stwa, jest skazany na deprecjonowanie swojej autorytatywnej roli dla og\u00f3\u0142u spo\u0142ecze\u0144stwa, dla swojej owczarni. Chocia\u017c wiemy, \u017ce aktywno\u015b\u0107 religijna w Rosji jest niezwykle niska, \u017ce wszystko sprowadza si\u0119 tylko do rytualizmu i rytualizmu, co nie wystarczy, aby g\u0142\u0119boko m\u00f3wi\u0107 o powa\u017cnych wp\u0142ywach religijnych.<\/p>\n<p>Jak to po\u0142\u0105czy\u0107 z tym, co dzieje si\u0119 na Ukrainie? Stopie\u0144 okrucie\u0144stwa odcz\u0142owieczonej postawy, kt\u00f3r\u0105 widzimy w rozmowach przechwyconych przez SBU, jest naprawd\u0119 szokuj\u0105cy, osza\u0142amiaj\u0105cy! W kraju, kt\u00f3ry zdaje si\u0119 m\u00f3wi\u0107 o szczeg\u00f3lnym ChrystusieWarto\u015bci Iyan \u2013 &#8222;nie zabijaj, nie kradnij&#8230;&#8221;, o \u0142askawym stosunku do bli\u017aniego, to dzika historia.<\/p>\n<p>Gdzie\u015b w 2015 roku Oksana Zabu\u017cko powiedzia\u0142a w wywiadzie, \u017ce Rosja jest &#8222;syntez\u0105 Hollywood i \u0141ubianki&#8221;. Oczywiste jest, \u017ce istniej\u0105 \u015brodki techniczne, &#8222;pranie m\u00f3zgu&#8221;, kt\u00f3re odbywa si\u0119 bardzo doskonale i skutecznie. Rozumiemy, jak niebezpieczne jest to, poniewa\u017c ludzie s\u0105 masowo zara\u017ceni i nara\u017ceni. Ale wydaje si\u0119, \u017ce m\u00f3wi\u0105 o tradycjonalizmie, o chrze\u015bcija\u0144stwie, o Ko\u015bciele. Ale to tylko gra s\u0142\u00f3w, nic wi\u0119cej.<\/p>\n<p><strong>Widzimy, jak na naszych oczach tworzy si\u0119 faszyzm, kt\u00f3ry nie nazywa si\u0119 faszyzmem. Putin, jak mi si\u0119 wydaje, jest lojalnym zwolennikiem Iljina, kt\u00f3ry ostrzega\u0142, \u017ce robimy co\u015b podobnego do faszyzmu, ale nie nazywamy tego faszyzmem. I tu znowu podw\u00f3jne standardy \u2013 walcz\u0105 z faszyzmem, cho\u0107 sami s\u0105 faszystami.<\/strong><\/p>\n<p>Jest to oczywiste, poniewa\u017c Ilyin mia\u0142 bezpo\u015brednie sympatie dla narodowego socjalizmu. Zgromadzono ju\u017c wiele materia\u0142\u00f3w, kt\u00f3re pokazuj\u0105 niemal dos\u0142owne powt\u00f3rzenia w przem\u00f3wieniach Putina lub pryncypialne stanowiska w pewnych kwestiach, kt\u00f3re zbli\u017caj\u0105 go do Hitlera. Tutaj ten paralelizm jest oczywisty i widzimy, \u017ce mo\u017ce nawet nie twierdzi werbalnie, ale w swoich dzia\u0142aniach patrzy na ten paradygmat. I wydaje si\u0119, \u017ce nie jest daleko czas, kiedy te rzeczy b\u0119d\u0105 postrzegane jako absolutnie akceptowalne i niewinne, co mo\u017cna \u0142atwo praktykowa\u0107.<\/p>\n<p>Jest pisarz rosyjskiego pochodzenia, kt\u00f3ry od dawna mieszka w Niemczech \u2013 Michael Epstein, kt\u00f3ry w szczeg\u00f3lno\u015bci m\u00f3wi o ontob\u00f3jstwie. &#8222;Onto&#8221; \u2013 od staro\u017cytnej greki &#8222;by\u0107&#8221;, &#8222;caedo&#8221; \u2013 od \u0142aci\u0144skiego &#8222;zabijam&#8221;. Podobnie jak tacy filozofowie jak Iwan Iljin, Aleksandr Dugin, Michai\u0142 Jurijew, oni w swojej naturze opieraj\u0105 si\u0119 istnieniu, s\u0105 przygotowani na zniszczenie, na zapomnienie. Rodzaj syndromu samob\u00f3jczego: albo wszystko, albo nic. Byt ma w sobie rozr\u00f3\u017cnienie, ma pewne zmiany, pewne nieporozumienia, a zapomnienie jest jednym. Jedno\u015b\u0107, ca\u0142o\u015b\u0107 zapomnienia chwyta ludzi takich jak Dugin, takich jak Ilyin. Energia zniszczenia inspiruje ich.<\/p>\n<p><strong>Przez d\u0142ugi czas przem\u00f3wienia Putina mia\u0142y pokazywa\u0107 nostalgi\u0119 za Zwi\u0105zkiem Radzieckim \u2013 dla niego by\u0142a to najwi\u0119ksza katastrofa geopolityczna XX wieku. Ale pytanie brzmi, czy mo\u017cemy tutaj przeciwstawi\u0107 Zwi\u0105zek Radziecki i Imperium Rosyjskie? Co Putin z tego odbudowuje? Bo z punktu widzenia Iljina czy innych filozof\u00f3w eurazjatyzmu wyra\u017anie nie jest to Zwi\u0105zek Radziecki.<\/strong><\/p>\n<p>Putin jest bardzo sowieckim cz\u0142owiekiem. Wyr\u00f3s\u0142 z tego systemu, systemu s\u0142u\u017cb specjalnych, odegra\u0142y one bardzo powa\u017cn\u0105 rol\u0119 w Zwi\u0105zku Radzieckim. Nie ma co do tego w\u0105tpliwo\u015bci. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce kiedy wraca do cesarskiego tricolor, wraca do tekstu hymnu ZSRR pod wzgl\u0119dem hymnu. Tekst Siergieja Micha\u0142kowa zosta\u0142 tam zmieniony w bardzo minimalnym stopniu, ale w zasadzie jest to istota radziecka.<\/p>\n<p><strong>A jak naturalne by\u0142o po\u0142\u0105czenie: rosyjsko-imperialnego nacjonalizmu z sowieckim komunizmem czy bolszewizmem?<\/strong><\/p>\n<p>To jest eklektyzm, o kt\u00f3rym Oksana Zabuzhko m\u00f3wi\u0142a o Hollywood i \u0141ubiance. Widzimy to na przyk\u0142adzie zwyk\u0142ych Rosjan, kt\u00f3rzy udaj\u0105 prawos\u0142awnych, ale jednocze\u015bnie czcz\u0105 i rehabilituj\u0105 Stalina, kt\u00f3ry zniszczy\u0142 Cerkiew. Jak to do siebie pasuje?<\/p>\n<p>W niekt\u00f3rych momentach Putin pot\u0119pi\u0142 Lenina. Bardziej sympatyzuje z Antonem Denikinem. Znane s\u0105 historie, o kt\u00f3rych Siergiej Plohiy pisze bardzo dobrze zar\u00f3wno w Bramie Europy, jak iw Zaginionym Kr\u00f3lestwie.<\/p>\n<p>Ale pod wieloma wzgl\u0119dami ta dziwaczna, nienaturalna kombinacja nadal trwa i wydaje mi si\u0119, \u017ce jest wiele wsp\u00f3lnego: zar\u00f3wno Zwi\u0105zek Radziecki, jak i Imperium Rosyjskie s\u0105 imperialne. Pomimo tego, \u017ce w pierwszym przypadku \u2013 walka klasowa, walka z panami, przeciwko kr\u00f3lowi itp.<\/p>\n<p>Wiele z tych modeli pozostaje stabilnych, nigdzie nie posz\u0142y. Zw\u0142aszcza w traktowaniu osoby jako ko\u0142a ogromnego mechanizmu, kt\u00f3ry \u0142atwo po\u015bwi\u0119ci\u0107. \u017be Sowiec, \u017ce sytuacja w Imperium Rosyjskim \u2013 niewiele si\u0119 zmieni\u0142o. Oczywi\u015bcie istnieje wiele r\u00f3\u017cnic, ale wiele rzeczy jest tego samego rz\u0119du.<\/p>\n<p><strong>Oto pytanie o po\u0142\u0105czenie i szczeg\u00f3ln\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119 Rosji \u2013 czy to stary eurazjatyzm z lat 1920., czy neoeurazjatyzm Dugina. Jak po\u0142\u0105czone s\u0105 te rzeczy? Czy Europ\u0119 i Azj\u0119 mo\u017cna po\u0142\u0105czy\u0107 w tym szczeg\u00f3lnym \u015bwiecie Rosji? A co wi\u0119cej w tych koncepcjach \u2013 europejskich czy azjatyckich?<\/strong><\/p>\n<p>Azjatycki, oczywi\u015bcie. Dzi\u015b w rozmowie cz\u0119sto odwo\u0142ujemy si\u0119 do r\u00f3\u017cnych artefakt\u00f3w kultury rosyjskiej. W pewnym momencie Alexander Blok opublikowa\u0142 poezj\u0119 &#8222;Scytowie&#8221;. Pisze: &#8222;Tak, Scytowie s\u0105 nami! Tak, Azjaci to my, ze sko\u015bnymi i przyt\u0142aczaj\u0105cymi oczami!&#8221;, a sytuacja ludzi, kt\u00f3rzy pozwalaj\u0105 na okrucie\u0144stwa w Bucze, jest bardzo zbie\u017cna. W &#8222;Scytach&#8221; Blok wielokrotnie pos\u0142uguje si\u0119 poj\u0119ciami &#8222;Azja&#8221;, &#8222;Azjaci&#8221; \u2013 kt\u00f3re niszcz\u0105, pij\u0105 krew itd., gdy m\u00f3wimy o Eurazji (niestety, nie pami\u0119tam, kto u\u017cy\u0142 przeciwnego poj\u0119cia, niezbyt eufonicznego \u2013 &#8222;Aziopa&#8221;), eurazjatyzm to ch\u0119\u0107 po\u0142\u0105czenia w pewien spos\u00f3b niekompatybilnego, s\u0105 to r\u00f3\u017cne paradygmaty \u2013 Europa i Azja.<\/p>\n<p>Samuel Huntington pod koniec XX wieku napisa\u0142 dzie\u0142o &#8222;Zderzenie cywilizacji&#8221;. Pr\u00f3bowa\u0142 pokaza\u0107i \u017ce po \u015bmierci Zwi\u0105zku Radzieckiego, po upadku obozu socjalistycznego, Zach\u00f3d wygra\u0142 zimn\u0105 wojn\u0119. Tak wi\u0119c model liberalny jest ustanawiany i mo\u017ce zdominowa\u0107 ca\u0142y \u015bwiat. Jest wi\u0119c jeden biegun, ale okazuje si\u0119, \u017ce potencja\u0142 konfrontacyjny jest niewyczerpany. A Huntington, jako nauczyciel Fukuyamy, pisze tekst, kt\u00f3ry jest w pewnym sensie przeciwny do Ko\u0144ca Historii Fukuyamy, wspomina o dziewi\u0119ciu typach cywilizacji. I m\u00f3wi o cywilizacji zachodniej i cywilizacji, jak pisze, rosyjsko-prawos\u0142awnej. I wskazuje na zderzenie cywilizacji \u2013 a to jest terytorium Ukrainy.<\/p>\n<p>Eurazja to pi\u0119kny termin, ale ma wiele z tego, co rozci\u0105ga si\u0119 od wczoraj. Idee te rozpowszechni\u0142 Lew Gumilew, syn Anny Achmatowej i Niko\u0142aja Gumilowa, i wielu innych. Na przyk\u0142ad, istnieje trzecia droga. Ale widzimy ca\u0142\u0105 jego destrukcyjn\u0105 i destrukcyjn\u0105 natur\u0119, a tak\u017ce ludzi, kt\u00f3rzy j\u0105 wyznaj\u0105 i koncepcje, kt\u00f3re rosn\u0105 na tej ziemi. Wielu rosyjskich pisarzy jest w tym paradygmacie konfrontacji, mesjanizmu i ruchu izolacji.<\/p>\n<p>Kiedy m\u00f3wimy &#8222;eurazjatyzm&#8221;, wyra\u017camy pragnienie zjednoczenia Europy i Azji. Chocia\u017c nie m\u00f3wi\u0105 o Europie we wsp\u00f3\u0142czesnej Rosji. To, co wyrazi\u0142em wcze\u015bniej, to sytuacja porozumienia z Chinami, solidarno\u015bci z Chinami, pragnienie znalezienia autorytarnego wsp\u00f3lnika, kt\u00f3ry stanie w walce z Zachodem.<\/p>\n<p><strong>Czyli koncepcja zaproponowana przez Michaela Heftera \u2013 \u017ce ewentualne po\u0142\u0105czenie \u015bwiat\u00f3w Europy i Azji w Rosji \u2013 a priori nie mog\u0142oby zadzia\u0142a\u0107?<\/strong><\/p>\n<p>Hefter, o ile pami\u0119tam, m\u00f3wi\u0142 o tym pod koniec lat 1980. Wtedy naprawd\u0119 by\u0142a taka nadzieja \u2013 w czasach Gorbaczowa, a potem &#8222;wczesnego&#8221; Jelcyna. Oczywi\u015bcie w latach 1991-1993. Chocia\u017c musimy odda\u0107 ho\u0142d, wolno\u015b\u0107 w mediach trwa\u0142a do p\u00f3\u017anych lat 1990., mo\u017ce do wczesnych lat 2000. Ale potem wszystko by\u0142o inne.<\/p>\n<p>Pami\u0119tam bardzo dobrze: w latach studenckich wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce \u015bwiat orwellowski beznadziejnie stanie si\u0119 przesz\u0142o\u015bci\u0105. Nie da si\u0119 do tego wr\u00f3ci\u0107 \u2013 wszystkie maski s\u0105 zerwane, pokazane s\u0105 wszystkie wrzody, archipelag Gu\u0142ag jest wydrukowany, wszystkie zbrodnie stalinizmu s\u0105 oczywiste. Ale okazuje si\u0119, \u017ce do wszystkiego mo\u017cna wr\u00f3ci\u0107.<\/p>\n<p>Dla intelektualist\u00f3w takich jak Hefter, nie mog\u0119 wtedy nic rzuci\u0107, wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce jest to bardzo realna perspektywa. Ale, jak pokaza\u0142a historia p\u00f3\u017anych lat 90., ju\u017c Rosji Putina, wszystko to wraca bardzo \u0142atwo. Wszystko to spada na bardzo dobry grunt w umys\u0142ach i sercach zwyk\u0142ych obywateli. I widzimy, jak \u0142atwo nasyca ich entuzjazm, chocia\u017c jest to r\u00f3wnie\u017c kwestia tego, jak reprezentatywnie mo\u017cemy postrzega\u0107, jak adekwatne s\u0105 ich ankiety. Ale w ka\u017cdym razie wiadomo, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludno\u015bci rosyjskiej nadal popiera t\u0119 agresj\u0119 i s\u0105 entuzjastyczni, obsesyjni i entuzjastyczni.<\/p>\n<p><strong>A w jego umy\u015ble &#8222;wsta\u0144 z kolan&#8221;&#8230; Oczywi\u015bcie, kiedy m\u00f3wimy o wsp\u00f3\u0142czesnej rosyjskiej filozofii Dugina, ukrai\u0144skiej fobii, istnieje wrodzona rzecz, jest to specyficzna rzecz i nie ma si\u0119 czym dziwi\u0107. Ale dla mnie to bardzo dziwne, gdy m\u00f3wimy o Dostojewskim czy tym samym Iljinie, jak bardzo maj\u0105 ukrainofobi\u0119, z drugiej strony \u2013 strach przed Ukrain\u0105. Ten sam Iljin napisa\u0142, \u017ce Wielka Rosja i Ma\u0142a Rosja s\u0105 zjednoczone sta\u0142ymi wi\u0119zami, ale ostrzeg\u0142, \u017ce je\u015bli Zach\u00f3d zerwie te wi\u0119zi, to Rosja rozpocznie odwieczn\u0105 walk\u0119.<\/strong><\/p>\n<p><strong>Te rzeczy z XIX \u2013 pierwszej po\u0142owy XX wieku \u2013 jak przetrwa\u0142y do dzi\u015b? Do jakiego stopnia nienawi\u015b\u0107 do Ukrai\u0144c\u00f3w w rosyjskiej filozofii i mentalno\u015bci jest w og\u00f3le wytrwa\u0142a i jak do tego dosz\u0142o? XIX wiek, Dostojewski, Ukraina nie ma w tym czasie du\u017cego potencja\u0142u \u2013 politycznego czy pa\u0144stwowego. Ale Ma\u0142a Rosja jest zagro\u017ceniem.<\/strong><\/p>\n<p>My\u015bl\u0119, \u017ce ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 jest naprawd\u0119 widoczna mi\u0119dzy dziewi\u0119tnastym a dwudziestym pocz\u0105tkiem. XXI wiek. Jestem pewien, \u017ce cesarskie kie\u0142ki w kulturze rosyjskiej s\u0105 bardzo zauwa\u017calne. Na przyk\u0142ad Puszkin, jego stosunek zar\u00f3wno do Ukrai\u0144c\u00f3w, jak i Polak\u00f3w. Nie m\u00f3wi\u0119 o Dostojewskim. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, jest badacz diaspory, rosyjski badacz Dostojewskiego &#8211; Konstantin Mochulsky. I odkry\u0142, \u017ce w powie\u015bciach Dostojewskiego ani jeden kosmita nie zosta\u0142 wyhodowany w pozytywny spos\u00f3b. Czy s\u0105 Polakami, czy s\u0105 \u017bydami (Dostojewski by\u0142 antysemit\u0105), czy to Ukrai\u0144cy. Znajduje jedn\u0105 i jedyn\u0105 tak\u0105 posta\u0107 w tw\u00f3rczo\u015bci Dostojewskiego, kt\u00f3ry jest pozytywny \u2013 to Anglik Asteley. Wszystko jest ograniczone do tego. Pi\u0119kne postacie to jego &#8222;velikoros&#8221; i jest tu pewna ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n<p>Kiedy Rosjanie m\u00f3wi\u0105 &#8222;Puszkin jest naszym wszystkim&#8221;, kiedy czcz\u0105 Dostojewskiego, widzimy, jak pot\u0119\u017cna jest ta linia i jak bardzo jest niestety w porz\u0105dku rzeczy. Postacie takie jak Herzen s\u0105 niestety wyj\u0105tkami. Jak Chaadaev, kt\u00f3ry m\u00f3wi, \u017ce Rosja istnieje tylko po to, aby pokaza\u0107 \u015bwiatu, jak nie \u017cy\u0107 (ale to tylko jeden z list\u00f3w Chaadaeva, kt\u00f3ry obci\u0105\u017ca Rosj\u0119). Chaadaev m\u00f3wi, \u017ce wszyscy podziwiaj\u0105 &#8222;puch kr\u00f3la&#8221;, kt\u00f3ry nigdy nie strzela\u0142, i &#8222;dzwon kr\u00f3la&#8221;, kt\u00f3ry nigdy nie zadzwoni\u0142. To symbol Rosji.<\/p>\n<p>Albo gorzki \u017cart Japo\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy przybyli do Zwi\u0105zku Radzieckiego, w szczeg\u00f3lno\u015bci do Rosji, i powiedzieli: tutaj wy, Rosjanie, macie tak pi\u0119kn\u0105 przyrod\u0119, takie wspania\u0142e dzieci, ale wszystko, co robicie r\u0119kami, nie nadaje si\u0119 do niczego. A Chaadaev powiedzia\u0142 to w XIX wieku, \u017ce my, jak m\u00f3wi\u0105, nie mo\u017cemy stworzy\u0107 czego\u015b produktywnego, istniejemy dla z\u0142ego przyk\u0142adu dla \u015bwiata. Chocia\u017c Chaadaev ma ambiwalentne stanowisko, s\u0105 tam inne listy. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, warto r\u00f3wnie\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wyra\u017ca te filozoficzne idee nie po rosyjsku, ale po francusku.<\/p>\n<p>Imperialny wirus to tak naprawd\u0119 nie tylko ksenofobia czy antysemityzm. Widzimy, \u017ce z jakiego\u015b powodu jest to szczeg\u00f3lnie skoncentrowane na paradygmacie ukrai\u0144skim, poniewa\u017c Ukrai\u0144cy i Rosjanie s\u0105 rzekomo, jak m\u00f3wi Putin, &#8222;jednym narodem&#8221;, ale niekt\u00f3rzy Ukrai\u0144cy nie s\u0105 tacy, pr\u00f3buj\u0105 co\u015b zak\u0142\u00f3ci\u0107, a my, jak m\u00f3wi\u0105, musimy sobie z nimi poradzi\u0107.<\/p>\n<p>Denikin powiedzia\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce nikt z Zachodu nie powinien ingerowa\u0107 &#8222;w nasze sprawy z Ma\u0142ymi Rosjanami&#8221;. Na przyk\u0142ad, musimy to jako\u015b naprawi\u0107, a oni nie maj\u0105 prawa pod\u0105\u017ca\u0107 \u015bcie\u017ck\u0105 inn\u0105 ni\u017c nasza.<\/p>\n<p>I widzimy konsekwencje takich ideologicznych walk i afirmacji tego mesjanizmu, odci\u0119tej \u015bcie\u017cki, a oni wierz\u0105, \u017ce musimy ni\u0105 pod\u0105\u017ca\u0107. Jaka jest koncepcja &#8222;upad\u0142ego pa\u0144stwa&#8221;, przegranego kraju. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, tutaj r\u00f3wnie\u017c Zach\u00f3d, jak rozumiemy, nie odegra\u0142 dobrej roli. Przede wszystkim do\u015b\u0107 powa\u017cnie potraktowali argumenty Putina, st\u0105d niedostarczenie MAP w jednym czasie dla Ukrainy czy przyzwolenie z Putinem, o czym od dawna si\u0119 m\u00f3wi.<\/p>\n<p>To jest &#8222;Putinfersteership&#8221;, sama koncepcja polega na zrozumieniu Putina. Rozumieli, ale sta\u0142o si\u0119 to po rosyjskiej inwazji na Ukrain\u0119. I jest ju\u017c bardzo p\u00f3\u017ano! Sankcje na\u0142o\u017cone po aneksji Krymu s\u0105 zabawne. Nie wspominaj\u0105c ju\u017c o Gruzji. Na og\u00f3\u0142 z \u0142atwo\u015bci\u0105 po\u0142kn\u0119li to, co sta\u0142o si\u0119 z Gruzj\u0105 z Rosji.<\/p>\n<p>Zach\u00f3d na pewnym etapie chcia\u0142 \u017cy\u0107 w iluzjach. Intelektuali\u015bci, tacy jak wspomniany Habermas, wierzyli, \u017ce z Putinem mo\u017cna rozmawia\u0107 jako o Europejczyku. Ale nie rozumieli wielu rzeczy, a niekt\u00f3rzy nadal nie mog\u0105 zrozumie\u0107.<\/p>\n<p><strong>Czy to nieporozumienie nie pokazuje w jakim\u015b stopniu kryzysu europejskiego? Gdyby Oswald Spengler \u017cy\u0142 teraz, co napisa\u0142by o Europie, kt\u00f3ra by\u0142a na linii konfrontacji z Rosj\u0105, tak naprawd\u0119 jej nie chc\u0105c?<\/strong><\/p>\n<p>&#8222;Faustowski duch&#8221;, o kt\u00f3rym pisze Spengler, by\u0142 historycznie charakterystyczny dla Zachodu. Ta nazwa jest prawdopodobnie najbardziej znana, je\u015bli chodzi o Spenglera. Huntington, Toynbee przed nim i Spengler s\u0105 bardzo podobnym paradygmatem w postrzeganiu historii, nawiasem m\u00f3wi\u0105c, odmiennym od Jaspera. Jest tu wiele ciekawych rzeczy. Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, mo\u017cemy stwierdzi\u0107 pewien kryzys polityk\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0105 gotowi na jaki\u015b odwa\u017cny, radykalny krok. To jest konkubinacja, pewne niszczenie wsp\u00f3\u0142czesnej polityki na Zachodzie.<\/p>\n<p><strong>Surowo\u015b\u0107 tego.<\/strong><\/p>\n<p>Tu por\u00f3wnamy Draghiego, Scholza, Macrona \u2013 z Adenauerem, Charlesem de Gaulle&#8217;em czy Churchillem. Ale pojawiaj\u0105 si\u0119 jako blade cienie. Chocia\u017c w Europie jest Boris Johnson, kt\u00f3ry naprawd\u0119 wykazuje tutaj najwi\u0119ksz\u0105 inicjatyw\u0119. Pomimo tego, \u017ce w 2016 roku, po Brexicie, nasz stosunek do Johnsona by\u0142 raczej negatywny. Ale zostaje znokautowany z tej rutyny, przynajmniej jest to cz\u0142owiek, kt\u00f3ry swoj\u0105 jasn\u0105 konsekwentn\u0105 pozycj\u0105 oczywi\u015bcie wzbudza szacunek. I to, bez przesady, jest naszym najwi\u0119kszym sympatykiem, sojusznikiem na Zachodzie. Oczywi\u015bcie to on naciska na europejskich przyw\u00f3dc\u00f3w, aby podj\u0119li bardziej zdecydowane kroki w celu pozbycia si\u0119 sentyment\u00f3w wobec Rosji i przestarza\u0142ych podej\u015b\u0107.<\/p>\n<p>Zachodnia Europa kontynentalna ma trudno\u015bci z po\u017cegnaniem si\u0119 z tym dziedzictwem. Ale z drugiej strony my\u015bl\u0119, \u017ce proces, kt\u00f3ry ma miejsce, popchnie ich do bardziej zdecydowanego dzia\u0142ania, nie ma innego wyj\u015bcia. Co si\u0119 dzieje w Niemczech (znam troch\u0119 lepiej niemieckie stanowisko), jak aktywnie poszukuj\u0105 alternatywnych dr\u00f3g dla gospodarki w zakresie no\u015bnik\u00f3w energii, jak aktywne jest spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie w tym zakresie. \u015awiadomo\u015b\u0107 ta niew\u0105tpliwie ro\u015bnie. My\u015bl\u0119, \u017ce nawet Scholz si\u0119 zradykalizuje, przynajmniej takie wska\u017aniki s\u0105 obecne w tym zakresie.<\/p>\n<p><strong>A je\u015bli m\u00f3wimy o Ukrainie mi\u0119dzy Zachodem a Rosj\u0105? Prawdopodobnie powiem kontrowersyjn\u0105 rzecz. Wiemy o stosunku Rosji do Ukrainy \u2013 &#8222;sztucznego pa\u0144stwa&#8221;, &#8222;sztucznych ludzi&#8221;. Jednocze\u015bnie Zach\u00f3d, s\u0142ysz\u0105c Rosj\u0119, zbudowa\u0142 inn\u0105 ide\u0119: \u017ce Ukraina jest pa\u0144stwem, w kt\u00f3rym kwitnie korupcja, Ukraina jest pa\u0144stwem z wieloma problemami. I gdzie\u015b na tym rozdro\u017cu ukrai\u0144skie spo\u0142ecze\u0144stwo rozwin\u0119\u0142o syndrom Munchausena, \u017ce zaczynamy zrzuca\u0107 na siebie naci\u0105gane choroby, zaczynamy w nie wierzy\u0107 i cierpie\u0107 z ich powodu. W jakim stopniu wojna uwalnia nas od tych kompleks\u00f3w? Dwa lata temu trudno by\u0142o sobie wyobrazi\u0107, \u017ce Ze\u0142enski w parlamentach Niemiec czy W\u0142och powie takie rzeczy, jak m\u00f3wi teraz &#8211; z pozycji si\u0142y, a nie z pozycji s\u0142abych, nie z pozycji ofiary.<\/strong><\/p>\n<p>Je\u015bli chodzi o korupcj\u0119 i wiele naszych d\u0142ugotrwa\u0142ych dolegliwo\u015bci, to niestety towarzyszy\u0142o nam to przez bardzo d\u0142ugi czas. Wojna zmieni te chwile. Mam nadziej\u0119, \u017ce ta odpowiedzialno\u015b\u0107 wobec ofiar wojny zach\u0119ci nas r\u00f3wnie\u017c do bardziej zdecydowanej walki z przejawami naszych staro\u017cytnych chor\u00f3b.<\/p>\n<p>Je\u015bli chodzi o Ze\u0142enskiego, musimy przyzna\u0107, \u017ce nast\u0105pi\u0142a powa\u017cna ewolucja. Pami\u0119tamy, \u017ce na pocz\u0105tku ci\u0105gle m\u00f3wi\u0142, \u017ce musimy szuka\u0107 dialogu, musimy spotka\u0107 si\u0119 z Putinem, za\u0142atwi\u0107 te sprawy. W efekcie okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest to ma\u0142o obiecuj\u0105ce. A teraz widzimy, jak radzi sobie na arenie mi\u0119dzynarodowej. Wszystko to jest transmitowane wy\u0142\u0105cznie online, poniewa\u017c w rzeczywisto\u015bci nie opuszcza Kijowa i jasne jest, \u017ce nie nale\u017cy tego robi\u0107. W rzeczywisto\u015bci zachowywa\u0142 si\u0119 bardzo przyzwoicie, trudno tu zaprzeczy\u0107.<\/p>\n<p>Inn\u0105 rzecz\u0105, chocia\u017c rozwa\u017cymy to po fakcie, jest to, \u017ce przygotowania do wojny by\u0142y, delikatnie m\u00f3wi\u0105c, niewystarczaj\u0105ce. Pomimo tego, \u017ce te rzeczy by\u0142y w\u00f3wczas wskazywane, podkre\u015blali to, ale zamiast tego ci\u0105gle m\u00f3wili\u015bmy o &#8222;du\u017cym budownictwie&#8221;, o tym, \u017ce, jak m\u00f3wi\u0105, nie przesadzaj\u0105, nie odstraszaj\u0105 inwestor\u00f3w \u2013 wszystko jest spokojne.<\/p>\n<p><strong>Ale moje pytanie dotyczy innej p\u0142aszczyzny: jak Zach\u00f3d postrzega tak agresywnie oskar\u017cycielsk\u0105 retoryk\u0119 Ze\u0142enskiego? Izraelowi nie podoba\u0142o si\u0119, gdy por\u00f3wnywano obecn\u0105 wojn\u0119 z Holokaustem. Nie wiem, jak to by\u0142o postrzegane w Niemczech. Zach\u00f3d z jednej strony postrzega to tak, jakby by\u0142o w porz\u0105dku, ale z drugiej strony Ze\u0142enski ma granic\u0119. I czy to nie oznacza, \u017ce Ukraina ma bardzo ciekaw\u0105 rol\u0119 w Europie, kiedy mamy Dudu i t\u0119 \u015brodkow\u0105 Europ\u0119, albo &#8222;stref\u0119 oliwn\u0105&#8221;, albo o\u015b Francja-Niemcy zostanie troch\u0119 przesuni\u0119ta?<\/strong><\/p>\n<p>Wielu analityk\u00f3w naprawd\u0119 zwraca si\u0119 do tego. Chcia\u0142bym bardzo kr\u00f3tko skomentowa\u0107 pocz\u0105tek pa\u0144skiego pytania. My\u015bl\u0119, \u017ce w Niemczech przem\u00f3wienie Ze\u0142enskiego nie by\u0142o tak bole\u015bnie odbierane, poniewa\u017c wyra\u017ca\u0142 bardzo zdrowe rzeczy, bardzo realistycznie i wyra\u017anie. My\u015bl\u0119, \u017ce przem\u00f3wienia naszego ambasadora Andrija Melnyka by\u0142y tam bole\u015bnie odbierane. Rzeczywi\u015bcie, jako dyplomata pozwoli\u0142 sobie na wyra\u017cenie siebie na granicy faulu.<\/p>\n<p><strong>Scholz i jego s\u0142ynne por\u00f3wnanie z &#8222;obra\u017con\u0105 kie\u0142bas\u0105&#8221;.<\/strong><\/p>\n<p>Ale to, co m\u00f3wisz bardziej globalnie, to oczywi\u015bcie. Zw\u0142aszcza na tle konfrontacji z Litw\u0105, kt\u00f3ra blokuje przep\u0142yw towar\u00f3w w obwodzie kaliningradzkim. My\u015bl\u0119, \u017ce z historycznego punktu widzenia jest to bardzo jasne \u2013 Rzeczpospolita, Ksi\u0119stwo Litewskie. Gdzie\u015b wracamy do jednej cywilizacji wschodnioeuropejskiej, obecnej jedno\u015bci Polski, Litwy, \u0141otwy i w nieco mniejszym stopniu Estonii. Jednocze\u015bnie zacie\u015bniaj\u0105 si\u0119 wi\u0119zi z Wielk\u0105 Brytani\u0105. Wydaje mi si\u0119, \u017ce to wszystko wygl\u0105da ca\u0142kiem obiecuj\u0105co. Wiele os\u00f3b m\u00f3wi o tak wyj\u0105tkowym stowarzyszeniu, kt\u00f3re mo\u017ce by\u0107 znacz\u0105cym czynnikiem w \u017cyciu politycznym.<\/p>\n<p>Inna sprawa, \u017ce jednocze\u015bnie wiadomo\u015b\u0107 o statusie Ukrainy jako kandydata do cz\u0142onkostwa w Unii Europejskiej nie traci na znaczeniu. Mimo to UE pozostaje dla nas bardzo po\u017c\u0105danym celem, ale jednocze\u015bnie mo\u017cliwe jest anga\u017cowanie si\u0119 w projekty regionalne, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 naprawd\u0119 skuteczne, udane, a ta jedno\u015b\u0107 jest bardzo dobrze narysowana.<\/p>\n<p><strong>Co wi\u0119cej, ma podstawy historyczne \u2013 nie tylko realne, ale i ideologiczne. To jest Mi\u0119dzymorze. Wreszcie, nie mog\u0119 ignorowa\u0107 temat\u00f3w, ale to, co humanistyka i filozofia ci\u0105\u017c\u0105 w czasie wojny. I tu od razu radykalizuj\u0105 pytanie: kilka lat temu Fukuyama m\u00f3wi\u0142 o &#8222;ko\u0144cu historii&#8221;. Jak si\u0119 okaza\u0142o, myli\u0142 si\u0119. A ostatnio natkn\u0105\u0142em si\u0119 na twierdzenie, \u017ce historia raczej nie przetrwa XXI wieku. Czy filozofia przetrwa XXI wiek?<\/strong><\/p>\n<p>Odwa\u017cy\u0142bym si\u0119 sformu\u0142owa\u0107 bardziej radykaln\u0105 tez\u0119: czy ludzko\u015b\u0107 przetrwa XXI wiek? Mo\u017ce znasz prac\u0119 Martina Reesa, angielskiego astrofizyka, &#8222;astronoma Jej Kr\u00f3lewskiej Mo\u015bci&#8221;. W 2003 roku napisa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 Nasze ostatnie stulecie, a na ko\u0144cu postawi\u0142 znak zapytania, a nast\u0119pnie redaktorzy postanowili j\u0105 odebra\u0107. W Ameryce ksi\u0105\u017cka zosta\u0142a og\u00f3lnie przemianowana na &#8222;Nasza ostatnia godzina&#8221;. W tej pracy Rhys m\u00f3wi, \u017ce istnieje wiele okoliczno\u015bci i proces\u00f3w, kt\u00f3re pokazuj\u0105, \u017ce je\u015bli trendy w rozwoju ludzko\u015bci, zar\u00f3wno \u015brodowiskowym, jak i demograficznym, w innych planach b\u0119d\u0105 si\u0119 utrzymywa\u0107, to pod koniec XXI wieku mo\u017ce nas czeka\u0107 katastrofa. To pesymistyczny scenariusz, ale my jako analitycy musimy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 wszystkie scenariusze.<\/p>\n<p><strong>Co wi\u0119cej, na progu wojny, prawie TRZECIA wojna \u015bwiatowa.<\/strong><\/p>\n<p>Oczywi\u015bcie grozi nuklearna apokalipsa na Kremlu jest r\u00f3wnie\u017c niestety jednym ze scenariuszy.<\/p>\n<p>Kolejn\u0105 rzecz\u0105, zgadzam si\u0119, jest to, \u017ce mamy do czynienia z kryzysem humanistycznym i og\u00f3lnie z kryzysem ludzkim. I to nie tylko wtedy, gdy m\u00f3wimy o sytuacji w Rosji. To jest dehumanizacja. Ale m\u00f3wimy o sytuacji dopasowania cz\u0142owieka do \u015bwiata ca\u0142kowicie technicznego, kiedy jest coraz mniej ludzi, a wi\u0119cej technicznych. I pod tym wzgl\u0119dem nauki humanistyczne s\u0105 zredukowane jak sk\u00f3ra shagrena. Widzimy to w sprawach instytucjonalnych, na uniwersytetach, w kategoriach dotacji i wsparcia dla edukacji. S\u0105 to powa\u017cne wyzwania.<\/p>\n<p>Naprawd\u0119 musimy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na fakt, \u017ce dziedzictwo historii, dziedzictwo, na przyk\u0142ad, staro\u017cytnej kultury jest w du\u017cej mierze kwestionowane. Wielu twierdzi, \u017ce nie trzeba studiowa\u0107 staro\u017cytnej greki, \u0142aciny, poniewa\u017c s\u0105 to martwe j\u0119zyki, jest to co\u015b dawno minionego i co mo\u017ce powiedzie\u0107 o naszej tera\u017aniejszo\u015bci&#8230;<\/p>\n<p>Zagro\u017cenia te z pewno\u015bci\u0105 istniej\u0105 i nale\u017cy je traktowa\u0107 powa\u017cnie i zrozumie\u0107, \u017ce nauki humanistyczne s\u0105 niezwykle wa\u017cne, a filozofia w szczeg\u00f3lno\u015bci, aby osoba zrozumia\u0142a, jak bardzo jest istot\u0105 zaprojektowan\u0105 do zrozumienia tego, co si\u0119 z ni\u0105 dzieje.<\/p>\n<p>Martin Heidegger rozr\u00f3\u017cnia\u0142 kiedy\u015b my\u015blenie wyrachowane i znacz\u0105ce. Powiedzia\u0142, \u017ce to obliczone, obliczeniowe my\u015blenie mo\u017ce zast\u0105pi\u0107 zrozumia\u0142e my\u015blenie. I tak mo\u017cemy zamieni\u0107 si\u0119 w maszyn\u0119, a nauki humanistyczne, a w szczeg\u00f3lno\u015bci filozofia, pozwalaj\u0105 zapobiec temu niebezpiecze\u0144stwu.<\/p>\n<p><strong>Ostatnio czytaj\u0105c Petera Singera, m\u00f3wi o wp\u0142ywie robotyki na wojny i wskazuje na pozytywy: kiedy roboty umieraj\u0105, nie musisz pisa\u0107 listu do ich matek. W ten spos\u00f3b wojny mog\u0105 trwa\u0107 \u2013 a cz\u0142owiek mo\u017ce straci\u0107 sw\u00f3j ludzki komponent. Panie Andriju, mam nadziej\u0119, \u017ce tak si\u0119 nie stanie, a filozofia i historia b\u0119d\u0105 w stanie pom\u00f3c nam zrozumie\u0107, zrozumie\u0107 i zbudowa\u0107 pewn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119 do przysz\u0142o\u015bci.<\/strong><\/p>\n<p>Tak, oczywi\u015bcie, ca\u0142kowicie si\u0119 z tob\u0105 zgadzam. My\u015bl\u0119, \u017ce potencja\u0142 nauk humanistycznych w og\u00f3le, a filozofii w szczeg\u00f3lno\u015bci, jest daleki od wyczerpania. Ten sam Fukuyama pisa\u0142 o naszej &#8222;posthumanistycznej&#8221; przysz\u0142o\u015bci, jej zaletach i wadach \u2013 na przyk\u0142ad nale\u017cy wys\u0142ucha\u0107 diagnozy i terapii ameryka\u0144skiego analityka.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Czym jest &#8222;kolektywny Putin&#8221;? Jakie s\u0105 znaczenia literatury rosyjskiej? Dlaczego izolacja i cierpienie s\u0105 naturalne dla Rosji? Jak &#8222;sytuacje graniczne&#8221; Jaspersa wp\u0142ywaj\u0105 na rozw\u00f3j narodu? Czy naprawd\u0119 istnieje dylemat dla Zachodu \u2013 kl\u0119ska Ukrainy czy III wojna \u015bwiatowa? W nowym numerze &#8222;Bez bromu&#8221; opowiada doktor filozofii, t\u0142umacz dzie\u0142 filozoficznych, wyk\u0142adowca na Uniwersytecie Lwowskim i Ukrai\u0144skim [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2497,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[27,28,25,22,106,107,20,108,76,29,24,26,23,104],"class_list":["post-2496","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-wojna","tag-aktualnosci-chmielnicki","tag-aktualnosci-czerniowce","tag-aktualnosci-na-temat-rownego","tag-aktualnosci-wolyn","tag-historia-ukrainy","tag-literatura","tag-najwazniejsze-wiadomosci","tag-program-bez-bromu","tag-rosyjska-agresja","tag-stosunki-ukrainsko-rosyjskie","tag-wiadomosci-z-iwano-frankiwska","tag-wiadomosci-z-tarnopola","tag-wiadomosci-z-zakarpacia","tag-witalij-laska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ruwar.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2496","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ruwar.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ruwar.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ruwar.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ruwar.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2496"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ruwar.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2496\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ruwar.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2497"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ruwar.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2496"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ruwar.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2496"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ruwar.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2496"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}